سبد خرید 0

معرفی نطنز

معرفی نطنز

شهر نَطَنز، مرکز شهرستان نطنز، از باغشهرهای تاریخی و مرکزی ایران است که در استان اصفهان و در میانه راه کاشان به اصفهان در دامنه کوهستان کرکس و در شمال باختری اردستان نهاده شده. دسترسی به شهر نطنز از راه جاده قدیم کاشان نطنز و اصفهان نطنز و هم چنین آزادراه تهران – نطنز- اصفهان و جاده ترانزیت تهران جنوب شدنی است.

جغرافیا

در تقسیمات رسمی کشوری، نطنز با ۱۵ هزار نفر جمعیت مرکز شهرستان نطنز از توابع استان اصفهان است. بلندای شهر نطنز از دریا ۱۶۰۰ متر است. نطنز دارای آب و هوای معتدل کوهپایه‌ای است.

پیشینه

سمعانی در کتاب “الانساب” همانند یاقوت حموی در کتاب معجم البلدان، نطنز را “بلیده” یعنی شهر کوچکی از توابع اصفهان خوانده‌ است. نطنز آمیزه ای از واژه‌های اوستایی ” نا ” یا ” نه ” (حرف نفی) و ” تنج ” به معنی بزرگ و نیرومند بوده و در مجموع نطنز به معنی ” شهر نه چندان بزرگ و گسترده ” یا ” بلیده ” می‌باشد. گفته می‌شود ریشه دیگر نام شهر نطنز واژه اوستایی” تنج ” به معنی شهری با آبهای فراوان بوده‌است، نطنز را به معنی ” شهر تنگ یا شهر غنچه ” بازشناسانده‌اند [۱]

فرهنگ

در جای دیگر شهرستان نطنز از نگاه سرسبز و کوهستانی بودن، به باغ شهر نامور بوده و سالیان دراز جایگاه امنی برای کاروانیانی بوده که برای گردش، زیارت و بازرگانی از این شهر می‌گذشتند و نعمتهای خدادادی آن مانند چشمه سارهای روان، آب و هوای خوشایند و دلپذیر آن به همراه مهمان نوازی و خونگرمی مردم این سرزمین که ویژگی مشترک مردم ایران زمین می‌باشد زمینه‌های آسایش خاطر و آرامش گردشگران را در درازای تاریخ فراهم نموده‌است.

زبان: زبان مردم نطنز یکی از گویش‌های کهن زبان‌های ایرانی است. لهجه آن‌ها تا اندازه ای به لهجه مردم اصفهان همانند است و درعین حال از نگاه روش تلفظ واژگان و جملات ویژگی‌های منحصر بفرد خود را نیز دارد. در روستاهای نطنز و بخش‌های گوناکون آن می‌بینیم که مردم در تلفظ واژگان و بیان جملات هر کدام به گونه ای کش و قوس‌های ویژه در تلفظ واژگان می‌دهند و گاهی گویش برخی کهن سالان این شهرستان برای دیگران دریافتنی نیست. خوی و خیم مردم این شهر با مردم اصفهان و شهرهای اطراف کاملاً متفاوت است. هرچند در برخی محلات نطنز در قدیم گویش راجی را بکار می‌بردند.

پسوند نطنزی: در واپسین سال‌ها با افزایش کوچ، شمار بسیاری از نطنزی‌ها به شهرهای دیگر از جمله تهران کوچیده‌اند که این خود مایه کاهش جمعیت بومیان منطقه و افزایش کوچ از اقوام دیگر به این شهر شده‌است. بیشینه مردم نطنز که پشت در پشت در این شهر زاده شده‌اند پسوندهای نظری و نطنزی را در پایان نام خانوادگی خود ثبت می‌نمایند.

لباس: در مورد لباس مردم نطنز باید گفت که امروزه بجز ابیانه (آخرین روستای نهاده شده در رودخانه برزرود) که بخش انبوهی از فرهنگ گذشته خود را هنوز پاس داشته، دیگر نقاط به گونه رایج است.

ره آوردها

ره آوردهای نطنز، شامل غذاهای سنتی، صنایع دستی، محصولات و سوغات است.

چینی: یکی از صنایع موجود در مرکز نطنز، چینی آن است که هنوز به روش دستی فراورده می‌شود. دیرینگی فرآوری سفال و سرامیک سنتی در نطنز به ۷۰۰ سال پیش بازمی‌گردد و تا امروز هم برخی کارگاه‌های سنتی در آن مشغول به کارند.[۲]

همچنین یکی دیگر از پیشه‌های گذشته نطنز حلاجی یا همان پارچه بافیست، که هنوز برخی از این دستگاه‌های کهن موجود می‌باشد. ریسندگی و گلیم بافی یکی دیگر از کارهای دستی مناطق نطنز است که دومی یعنی گلیم بافی آن هنور در روستاها رایج بوده و فرآورده‌های آن به بازار فرش کاشان گسیل می‌گردد، شیلونگری یکی از کارهای کهن موجود در بازار نطنز بوده. بازار شهر نطنز شامل دو بخش می‌باشد که محله کهن آن که به پشت بازار نامور است روزگاری بازار قصبه مرکزی نطنز بوده، که در آن آهنگری، شیلونگری (قفلسازی)، نجاری و خراطی از کارهای رایج آن روزگار بوده، که تا چند سالی پیش پیرمردهای بازمانده از آن دوران هم چنان در آن کار می‌کردند.

تحفه نطنز تحفه نطنز در فرهنگ همگانی کنایه از نمونه‌ای کمیاب است که می‌تواند دربارهٔ هر شخص یا هر چیز گواه باشد، اما قریب به اتفاق سالخوردگان و بازگوکنندگان تاریخ و فرهنگ همگانی و ادبیات نطنز بر این باورند که تحفه نطنز گونه ای فرآوردهٔ خشکبار است که از میوه‌ای به نام الگ (از خانواده هلو است که بسیار شیرین است و تنها در آبادی‌های نطنز به دست می‌آید) و مغزگردوی آسیاب شده و خاک قند پدید آمده‌است که در اصطلاح محلی به آن «جوزقند» می‌گویند و برخی به آن گرد دارچین و هل نیز می‌افزایند. اما بسیاری دیگر ازمردم «گلابی» را تحفه نطنز می‌دانند، چرا که «گلابی» نطنز از دید طعم و مزه در نوع خود بی‌مانند است و این به دلیل ترکیبات خاک و آب و هوای ویژه نطنز است، چرا که نهال‌های گلابی نطنز را در مناطق دیگر تکثیر کرده‌اند، اما فراورده آن‌ها چنین کیفیتی ندارد… به‌طور کلی آب و خاک و هوای مساعد خطه نطنز، به گونه ایست که شرایط برای رویش و فراوری بهترین گونهٔ فراورده‌های کشاورزی زمینی و باغی را فراهم کرده و در یک‌کلام می‌توان گفت، همه فراورده‌های گیاهی نطنز جنبه «تحفه» دارند. انار (با پوست سیاه رنگ یا سفید رنگ) وگردوی نطنز نیزاز دیگر محصولات مرغوب این شهرستان به‌شمار می‌آید؛ و این در شرایطی است که به دلیل نبودن صنایع تبدیلی در این شهرستان هر سال مقدار زیادی از این فراورده‌ها نابود می‌شوند.

آیین‌ها و مراسم‌ها

پنجشنبه بازار: از روزگار کهن در قصبه مرکزی نطنز برگزار می‌شده‌است، و جایی بوده برای دادوستد که این سنت تا به امروز همچنان ادامه داشته، که می‌توان زیبائی ویژه ای را از بود و با روستائیان دید.

جاروکشی: نام آیینی است که در شب نخست ماه محرم در حسینیه تاریخی ارشاد علیا در مرکز شهر نطنز برگزار می‌شود که پیشینه تاریخی دارد.

نخل گردانی: در روز عاشورا که یکی دیگر ازآیین‌های تاریخی در نطنز است و دیرینگی نخل‌های موجود در تکایای تاریخی نطنز خود گویای دیرینگی این آیین است.

بالا بردن چادر تکایا: برپا کردن چادر (خیمه) تکایا از آیین‌هایی است که در هر ساله با نزدیک شدن به ماه محرم در چهار تکیه تاریخی و بنیادین نطنز (مرکز شهر، ارشاد علیا، افوشته و سرشک) برگزار می‌شده‌است که در درازای آن مراسمی سنتی خیمه‌های تکایا را برپا می‌کردند تا این تکایا برای برگزاری مراسم شبیه خوانی و سوگواری آماده شود.

شبیه خوانی: از برجسته‌ترین آیین‌هایی است که در دهه اول ماه محرم و دیگر مناسبت‌های مذهبی در نطنز برگزار می‌شود. این آیین در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس به ثبت رسیده‌است و امروز نطنز به فرنام پایتخت شبیه خوانی ایران شناخته می‌شود.

حلیم پزان سنتی: یکی از آیین‌های کهن که در بسیاری آیین‌ها و مناسبات مذهبی در شهر نطنز برگزار می‌شود، حلیم پزان است که در آن حلیم را به روش سنتی می‌پزند و پخت حلیم در روزهای گوناگون مذهبی سال در نطنز چنان رواج دارد که در بسیاری محلات و هیئت‌ها یافت می‌شود.

شب برات: آیینی است که از سه روز مانده به زادروز امام زمان (عج) آغاز می‌شود و به گونه ای است که در این سه روز مردم عصرها برای زیارت امامزادگان و خواندن فاتحه برای درگذشتگان خود به امامزادگان و آرامستان‌های نطنز می‌روند و نذورات و خبرات پخش می‌کنند.

گنبد باز

گنبد باز، مقبره باز شکاری شاه عباس صفوی در نطنز 

 بعد از عبور از گردنه‌های نطنز و نمایان شدن دورنمای شهر نطنز، نخستین چیزی که چشم هر بیننده را به خود معطوف می‌کند، گنبدی است که بر روی کوهی بنا شده که گنبد باز نام دارد.

گنبد باز، مقبره باز شکاری شاه عباس صفوی در نطنز + تصاویر

به گزارش خبرگزاری تسنیم از نطنز، بعد از عبور از جاده‌های پر پیچ و خم و گذشتن از گردنه‌های جاده، وقتی دور نمای شهر نطنز دیده می‌شود، نخستین چیزی که دیدگان هر کسی را جلب خود می‌کند، گنبدی است که بر روی کوهی مشرف بر شهر نطنز بنا شده است.

در این گزارش قصد داریم تا شرح مفصلی از این گنبد و داستان شنیدنی آن را نقل کنیم.

شهرستان نطنز از زمان‌های بسیار دور، جایگاه مردم با فرهنگ بوده و موقعیت جغرافیائی آن از لحاظ قرار داشتن در میان مهد تمدن‌های گذشته، چون سیلک کاشان، اصفهان و اردستان مسلما قدرت آن داشته که خود نیز از تمدنهای درخشان آن دوره بهره‌ور شود.

یکی از نقاط تاریخی زیبا و جالب این شهر مقبره‌ای است که برفراز یکی از رشته‌های کوه کرکس در جنوب باختری شهر نطنز قرار دارد که از دور بنائی کوچک با روزنه‌هایی چند به نظر می‌آید.

این بنا که به گنبد باز معروف است شهرتش چنان است که کوهی را که گنبد برفرازش بنا شده، شامل شده و به کوه گنبد باز معروفش گردانیده است.

درباره این گنبد داستان‌هائی نقل گردیده که بیشتر آن‌ها جنبه افسانه‌ داشته و در پایان گفتار به آن‌ها اشاره خواهد شد.

برای بالا رفتن از کوه و رسیدن به گنبد راه مشخصی وجود دارد که اخیرا توسط یکی از اهالی نطنز علامت گذاری شده تا کسانی که تمایل به دیدن آن دارند، مسیر را گم نکنند.

سازنده این مسیر، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در نطنز پیرامون نحوه ایجاد و علت آن، اظهار کرد: مسیر اولیه برای بالا رفتن از این کوه، حدود 1200 متر پیاده روی داشت و اگر شخصی از این مسیر بالا می‌رفت نه می‌توانست نمای شهر نطنز را ببیند و نه تلفن همراه، آنتن دهی داشت.

حسن رودی افزود: این مسیر که توسط تلاش و پیگیری‌های من و خانواده‌ام انجام شده، مسیر را به 900 متر کاهش می‌دهد و این مسیر در مقابل شهر نطنز بوده و در هنگام بالا رفتن، می‌توان نمای کامل شهر نطنز را هم مشاهده کرد.

وی تصریح کرد: ساخت این مسیر در تیرماه 1391 آغاز و در اسفندماه 1391 به پایان رسید و بعضی از جاهای آن نیاز به سنگ تراشی و ساخت پله‌های سنگی داشته که تمامی این موارد را به تنهائی انجام داده‌ام.

حسن رودی خاطرنشان کرد: من این کار را فقط برای رضای خدا و راحتی مردم و میهمانان نوروزی انجام دادم.

این بنای افسانه‌ای که از ایوان آن مسافت‌های بسیار دور و به‌عبارت دیگر تا عمق کویر را می‌توان دیده‌بانی کرد، دارای مشخصاتی به شرح زیر و سرگذشتی شگفت‌انگیز است.

مشخصات گنبد باز

بر تخت‌گاهی دایره مانند از سنگ لاشه به‌قطر تقریبی 10 متر و بلندی 80 سانتی‌متر الی 3 متر بر قله کوهی که بلندی آن از سطح اطراف در حدود 2هزار متر است، گنبدی آجری 8‌ضلعی بنا نهاده‌اند.

آن‌چنان‌که لبه پرتگاه تا جرزهای گنبد در حدود 1 متر فاصله دارد و این بنا که از آجر و ملات گچ ساخته شده، ابعاد هر یک از اضلاع هشت‌ضلعی آن 3 و قطر پی 1.8 متر است.

هر یک از درگاه‌های 8‌ گانه آن به طول 100 و عرض 80 و بلندی 180 سانتی‌متر است و به فاصله 30 سانتی‌متر بالای هر درگاه دریچه‌هائی به بلندی 90 سانتی‌متر تعبیه شده و هر درگاه و دریچه بالای آن از سمت خارج به ایوانی کوچک به طول 2 و عرض 1  و بلندی 3 متر پایان می‌گیرد و کف ایوانها را نیز با آجر مفروش شده است.

درگاه گوشه شمال غربی دارای پلکانی است با 11 پله مارپیچ که به سمت بالا می‌رود و در سقف محوطه داخلی گنبد، دریچه مدوری وجود دارد که از آنجا نمای داخلی ساقه و پوشش خارجی گنبد که به‌طور پیچ دار از شمال شرقی به‌طرف جنوب غربی کشیده شده، نمایان است.

نکات معماری بنا

این ساختمان گوهری است در گنجینه‌ هنرهای معماری ایران ‌زمین و ستاره‌ای است در آسمان آثار هنرهای زیبای این کشور که تا کنون دیده شده است.

گنبد باز یکس از شاه‌کارهای هنر معماری ایران است و طراح آن در کار خود سرآمد و در محاسبه فنی بسیار ماهر و در امور تزییناتی بی‌نهایت با سلیقه بوده است.

جرزها که در حد اعلای تناسب معماری انتخاب شده‌اند‌، بهترین شکل مقاوم زلزله را دارا بوده و تاکنون در مقابل زلزله و طوفان‌های سهمگین کوه کرکس برجای مانده‌اند و شگفت آن‌که در سطح مقطع این جرزها چنان صرفه‌جوئی به کار رفته که با محاسبات پیشرفته امروزی نمی‌توان کمترین تغییری در آن داد و یا صرفه‌جوئی بیشتری ایجاد کرد.

اجرای این بنای بسیار ظریف با ابعاد کاملاً موزون و مناسب آن‌هم در یک محوطه بسیار محدود با وجود راهی بسیار مشکل به راستی یکی از عجایب هنری است و حقیقتاً جالب توجه است که این ساختمان 8 ‌ضلعی که قطر دایره محیطی آن 9 متر بوده و حتی محوطه همواری در اختیار نبوده و تعدادی از پایه‌ها بر روی قطعه سنگ‌های پائین‌تر به‌طوری بنا شده که عبور در اطراف آن‌ها عملاً میسرنیست.

در داخل یکی از پایه‌ها راه پله‌ای ارتباط قسمت پائین را با ایوان بالاتر برقرار می‌سازد و این ایوان چون کمربندی محکم در مقابل فشارهای ایجادشده از سنگینی گنبد‌، محاسبه و ساخته شده است.

از این ایوان می‌توان فرسنگ‌ها افق اطراف را زیرنظر داشت و دیده‌بانی کرد.

ابداع و احداث ایوانی به‌این شکل در این ساختمان شاه‌کار هنری بوده و مطابق است با این اصل معروف معماری که یک واحد الزامی و مورد مصرف ضمن انجام مقصود اصلی خود‌، وقتی به نهایت کمال می‌رسد که هم به زیبایی بنا بیفزاید و هم مقاومت آن‌را بالا ببرد.

پیشینه تاریخی گنبد باز

درباره ساختن این گنبد و وجه تسمیه آن داستانهایی چند بین مردم رواج دارد که به‌مرور زمان جنبه افسانه‌آمیز آن‌ها بر حقیقت پیشی‌گرفته است.

در کتاب زندگانی شاه‌عباس اول تألیف نصرالله فلسفی به‌ وجه تسمیه این مکان چنین اشاره شده است که شاه‌عباس برای شکار بیشتر به گیلان و مازندران و گرگان و خراسان و برای شکار پرندگان، به اطراف اصفهان و کاشان مثل لنجان و نطنز می‌رفت.

شاه به‌شکار پرندگان علاقه زیادی داشت و صید پرندگان بیشتر به‌وسیله بازهای شکاری صورت می‌گرفت و همه سال حکام ولایات از هرجا بازهای شکاری فراوان برای او می‌فرستادند.

گاهی فرستادگان مخصوصش از کشورهای بیگانه مانند روسیه و ترکستان بازهای شکاری جَلد و چابک به‌ایران می‌آوردند.

یکی از بازهای شکاری شاه‌عباس بازی بود معروف به باز لَوَند و این باز را به‌علت جَلدی و چالاکی‌اش به‌این نام می‌خوانده است.

شاه عباس صفوی، این باز بی‌باک چابک را از سایر بازها بیشتر دوست می‌داشت و بر حسب اتفاق، در سال 1001 هجری قمری، هنگامی‌که از اصفهان به‌قزوین می‌رفت، باز لوند در نزدیکی محله قصبه نطنز مرد و شاه به علت علاقه فراوانی که به‌این باز داشت فرمان داد تا برفراز کوهی برجی به یادگار آن بنا کردند و این برج که هنوز پا برجا است به گنبد باز معروف است.

لازم به یادآوری است که نگارنده کتاب زندگانی شاه‌عباس اول، موضوع باز لوند را از کتاب نقاوه‌الآثار ذکرالاخیار محمود ابن هدایت‌ الله افوشته‌ای نطنزی، مورخ بزرگ زمان شاه‌عباس آورده است.

گنبد باز شکاری به شماره 644 در تاریخ بیست و دوم فروردین سال 1346 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

برگشت به بالا
0